Izbori i deliberativna platforma – zajedno do cilja?

Piše: dr Nikola Mugoša

Nesporno je da su izbori i procedura glasanja jedan od najznačajnijih instrumenata demokratizacije političkog poretka. Ipak, mnogi savremeni teoretičari smatraju da prosto sabiranje glasova koje određuje pobjednika izbora ne može biti potpuno ostvarenje interesa građana, već prije dobitnika izbora.

Pronalaženje najpovoljnijeg modela reprezentacije građana jedno je od ključnih civilizacijskih pitanja koje je uvijek u fokusu političke teorije. Participativna ili direktna demokratija, čije začetke nalazimo u antičkoj Grčkoj, kao da se tek budi iz dugog istorijskog sna. Ipak, direktna demokratija danas, daleko je od svoje arhetipske supstance. Jasno je da liberalne demokratije baštine izvjesne demokratske mehanizme i procedure koje istinski obezbjeđuju „najviše prihvatljiv model predstavljanja“, ali je zanimljivo da se sve značajnije artikuliše potreba pojedinca da se njegov glas čuje u javnoj sferi.

Ova tendencija naročito je vidljiva na prostoru evropskog kontinenta gdje je u posljednjih desetak godina došlo do uspostavljanja različitih modela asocijacije pojedinaca. Naime, Evropska unija kao sui generis politička tvorevina u kontinuitetu prolazi transformacije svog pravnog i političkog okvira tragajući za adekvatnim demokratskim idealom.

Iako su posljednji izbori za Evropski parlament pokazali nešto veće učešće građana, izlaznost tek nešto iznad 50% daleko je od dostizanja željenog legitimiteta. Uzroci slabe zainteresovanosti građana da učestvuju na izborima, kompleksno je pitanje i odgovor na njega nije jednoznačan na cijeloj teritoriji Evrope. Ipak, neki od razloga ovakvog stanja leže u osjećaju udaljenosti od političkih elita i nemogućnosti građana da percipiraju svoje učešće na izborima kao realnu mogućnost da utiču na realizaciju javnih politika.

Nesporno je da su izbori i procedura glasanja jedan od najznačajnijih instrumenata demokratizacije političkog poretka. Ipak, mnogi savremeni teoretičari smatraju da prosto sabiranje glasova koje određuje pobjednika izbora ne može biti potpuno ostvarenje interesa građana, već prije dobitnika izbora. Ovakva percepcija demokratskih procesa dovela je do vibrantnijih težnji pojedinaca da pronalaze alternativne modele udruživanja kako bi se njihov glas čuo u centrima odlučivanja. Ovakve tendencije stavile su u fokus pitanje da li tradicionalna politička tablica, umjesto izbora, prostor treba da ustupi deliberativnoj demokratiji.

Naime, deliberativna demokratija funkcioniše po principu inkluzivnosti, transparentnosti i donošenja odluka što bliže građanima, dok u prvi plan ne stavlja proceduru glasanja. Ipak, čini se da deliberativni model koji pogoduje pominjanjim načinima udruživanja pojedinaca nije isključiv, već konsonantan sa tradicionalnim političkim koordinatama koje ne zapostavljaju proceduralni aspekt.

Time deliberativna demokratija ni na koji način ne ugrožava tradicionalnu hijerarhijsku strukturu gdje su uređene institucije formirane po principu izborne volje građana konstituenti demokratskog poretka. Naprotiv, deliberativna demokratija širi legitimacijsku platformu obogaćujući je procedurama koje pojedinca udaljavaju od političke periferije.

Nakon najnovijeg preuređenja institucionalnog aranžamana koje je donio Evropi Lisabonski ugovor primjetno je jačanje različitih građanskih inicijativa. Tome je pogodovala i institucionalizacija neposredne građanske inicijative na nivou Evropske unije kao nove procedure koja daje mogućnost građanima da delegiraju određene teme i nakon sakupljenih potpisa podrške ovo pitanje upute Komisiji.

Ova mogućnost revolucionarne je prirode imajuću u vidu da pojedinci po prvi put samoinicijativno određuju pitanja i predlažu promjene normativnog okvira. Upravo na ovaj način građani bivaju postavljeni na izvor odlučivanja. Iako stoji činjenica da izvjesnu ulogu u ovom procesu ima Komisija, nesporno je da se radi o značajnom deliberativnom iskoraku.

Čini se da i sama  Evropska unija nije ostala inertna na potrebe direktne komunikacije i osluškivanja potreba građana. To se ogleda kako u formalizovanju procedura konsultacije prilikom donošenja odluka, povećanja transparentnosti i realizacije suštinske interakcije sa zainteresovanim pojedincima i organizacijama.

Jedan od najznačajnijih primjera deliberativne demokratije pokrenula je bivša komesarka za komunikacije Margo Volstrom koja je inicirala Plan D za demokratiju, dijalog i debatu. Ova inicijativa pokazala je višeslojne aspekte distance građana i političkih elita, a u okviru ove inicijative realizovan je i niz debata na različite teme.

Proceduralni aspekt deliberativnog modela baštini institucionalizaciju komunikacionih procedura što znači da sva tijela Evropske unije treba da pokažu proaktivan pristup prilikom odlučivanja, uključujući što više zainteresovanih aktera. Suštinski, cilj koji se želi postići je uvažavanje svakog razumnog argumenta, a način za to prema ovom modelu se ostvaruje dijeljenjem informacija kako između pojedinaca, tako i između pojedinaca i organa vlasti.

Na taj način pojedinci su stimulisani da budu demokratski agenti svojih ličnih potreba, a što je posebno važno sami opredjeljuju na koji način i u vezi kojih tema će reagovati, saglasno ličnim interesovanjima. Na taj način otvorena javna debata biva poligon da se kroz diskusiju dođe do kolektivnih preferenci zainteresovanih strana o nekom pitanju.

Evropska unija kao višedimenzionalni politički poredak plodno je tle upravo zbog svog transnacionalnog karaktera, imajući u vidu da se u njemu srijeće više nacionalnih, regionalnih i lokalnih arena. Ipak, da se zaključiti da se radi o relativno novim tendencijama, te da prostora za širenje deliberativne platforme ima, dok posebno ohrabruje njen fleskibilan karakter koji može stimulisati dalju diversifikaciju tema, ali i načina asocijacije.