Nova zvijezda na ramenu

piše: Bojana Šolaja

Ukoliko se dijalektički razmatra stvarnost u kojoj smo zatečeni, tada je očekivano da svaki fenomen ima potencijal da se preobrati u svoju suprotnost. Jedno tako uvježbano oko neće biti naročito iznenađeno pred naizgled radikalnim promjenama pozicija koje su na svjetskoj sceni nastupile i činjenici da zastupnici jedne vrste vrijednosti sada postaju praktičari nečeg radikalno drugačijeg. Oštroumniji posmatrač zbivanja na svjetskoj sceni uočiće, bez neke naročite teorijske podloge, da je prije, a ne samo tokom postojeće krize, nepobitno da je zagovaranje jedne vrste vrijednosti bilo samo maska iza koje su se krile druge grupe interesa.

U cilju ilustrovanja problema o kojem je ovdje riječ, dovoljno je pozabaviti se istorijatom Evropske Unije i ciljem zbog kojeg je, kako u zvaničnim analima stoji, nastala. Podsjećamo čitaoca da je projekat koji prethodi nastanku ove međunarodne zajednice Evropska еkonomska zajednica, čiji je cilj bio stvaranje jednog jedinstvenog tržišta na prostoru zemalja članica. Nastanak Evropske Unije, konačno, trebalo je da garantuje slobodan protok ljudi, roba, usluga i kapitala. Kada se stvar gleda iz ugla te izvorne ideje, reklo bi se da je cilj cjelokupnog projekta jačanje zajedništva na evropskom tlu, i u dobru i u zlu. Najvažniji dio idejne podloge za nastanak EU nije čak ni bio ekonomski, već ostvarenje igoovske ideje o mirnom ujedinjenju među različitim nacionalnim državama. Ne čudi da jedan ovakav projekat dobija svoje ostvarenje u vremenu neposredno nakon okončanja Drugog svjetskog rata, obilježenog nacional-socijalističkom idejom, i stoga pretpostavljanjem jednog nacionalnog principa svim drugim. U tom smislu se sa pravom ideja Evropske Unije može shvatiti kao reakcija na jednu takvu postavku. Identitetska obilježja EU svjedoče o tome da je prvobitni cilj bio da se umjesto paradigmatičnog odnosa gospodara i roba sada kreira ambijent u kojem, bez obzira na nacionalnu heteronimiju, “svi će ljudi braća biti”. 


Moć negativnog

Pitanje koje se sa ove distance, duže od pola vijeka, postavlja jeste – da li je to zaista bilo tako? Da li se iza fasade koja vrišti poziv na bratsko ujedinjenje naroda sa istovrsnim duhovnim nasljeđem zapravo samo ojačavanje jedne blokovske podjele svijeta? Da li je zajedništvo koje se obećavalo podrazumijevalo slogu u doba privrednog rasta i prečicu da najmoćnije evropske države zagospodare i potencijalima onih manje moćnih? Nije li naličje tog projekta postavljanje ograda u vremenima krize? Konačno, i što je najopasnije od svega, da li jedna ujedinjiteljstka i pacifička ideja sada prijeti da se preobrati u suprotnosti koje je na svom ishodištu željela da prevenira? 

Jedno pitanje se preliva u hiljadu i jedno kada otvorimo Pandorinu kutiju zapadnoevropskog društva. Čitalac će uskoro shvatiti da ovu zabrinutost ne možemo i ne smijemo smatrati neosnovanom, imajući u vidu najnovija dešavanja na evropskoj i svjetskoj sceni. Nije neophodno naročito podsjećati na već dovoljno kompromitujuću činjenicu da se maločas otvorena Evropa odmah zatvorila u svoja dvorišta tokom nastupanja “Covid krize”, pa je od starog obećanja o nesmetanom protoku ljudi, robe i kapitala ostalo samo mrtvo slovo na papiru. Takav udar na slobodu kretanja koji smo svi osjetili na svojoj koži bi se unekoliko mogao pravdati situacijom u koju je svijet doveden, i pokušajima da se sačuvaju ljudski životi i sve u što skorije vrijeme vrati u normalne tokove. Pokazalo se, s druge strane, da Evropa nije onoliko spremna da i sama odgovori nepredviđenim kriznim situacijama i doprinese oporavku drugih ugroženih zajednica koliko se to u vremenu prije krize vjerovalo. U krajnjem, posljednji potez u ovoj novoj slici zapadnog društva o kojoj se posljednih sedmica govori, prijeti da bude opredjeljujući za njegovo pretvaranje u vlastitu antitezu – uvođenje “covid pasoša” za sve koji ulaze u Evropsku Uniju. Uprkos početnom objašnjenju da takva odluka treba da olakša putovanje iz jedne zemlje u drugu, te da doprinese držanju pandemije pod kontrolom, jasno je da se iza nje krije još nekoliko spornih tačaka. Prvo što tu jasno iskrsava je diskriminatorna politika prema ljudima koji dolaze iz zemalja van Evropske Unije. Drugo, trenutna odluka da pasoše ne mogu da dobiju ljudi koji su primili “rusku” i “kinesku” vakcinu ne može da ne liči na pokušaj da se na tržištu “poguraju” zapadne vakcine, tako što će se uticanjem na slobodu kretanja ljudi izvršiti pritisak na pojedince i društva na međunarodnom nivou, ali i da se upozore sve one države koje su u dosadašnjim distribucijama vakcina opredijelili za istočna umjesto za zapadna rješenja. Da li će ovaj, najcrnji „evropski scenario“ u psljednjih nekoliko decenija, zaista postati realnost, još nije poznato. U konačnom, treba osvijestiti da je već dovoljno zabrinjavajuća činjenica da se o ovakvoj mogućnosti, unutar zajednice koja treba da podstakne međunacionalnu koheziju i antidiskriminarotne vrijednosti, uopšte govori.


Kada zdravlje postane ideološko pitanje

Nije bilo neophodno da se dogodi pandemija korona virusa da bismo znali da živimo u jednom multipolarnom svijetu. Zemlje koje žive na granicama tih polova oduvijek su bile osuđene na to da se njihova društva dijele shodno tome kako vide usmjerenje vlasitite zemlje u odnosu na tu polarnu strukturu. Prosječnom Balkancu je navika da dan započinje jutarnom kafom, onom jakom turskom, i da je začini prepirkama sa komšijom o tome gdje smo i gdje treba da budemo, budući zatečeni između Istoka i Zapada. Nešto sasvim novo ovom našem žitelju Balkanskog poluostrva je da će to svoje političko opredjeljenje sada morati i da doslovce integriše u sebe, i to na biološkom nivou. Staro pitanje: “Za koga si?”, sada će biti prevedeno u – “Koju si vakcinu primio?” Nesrećni stanovnici ovog evropskog i svjetskog bojnog polja, često nedovoljno svjesni te svoje pozicije, sada će se grupisati po tome da li spadaju u one koji bi vakcinu i u čelo primili samo ako dolaze od braće Rusa, ili one koji misle da je i u vakcinaciji najbolje ići zapadnim putem, te na kraju pobornike tradicionalne metode koja stiže sa dalekog istoka.
Cijena tog opredjeljenja, ako bi se ostvario gorepomenuti scenario, nikad ne bi bila veća! Onaj ko ti je obezbijedio imunitet sada dobija ekskluzivno pravo na tebe kao jedinku, dok te se ostale “zaraćene” strane odriču. Prihvatiti jednu vrstu vakcine, tj. jednu vrstu imunološkog odgovora u sopstvenom organizmu, sada znači prećutno potpisati podršku jednom od svjetskih blokova i opredijeliti se za dobrovoljno izgnanstvo iz ostalih.

Pozicija u koju ovakvim predlozima čovjek današnjice želi da se stavi ne može da nas ne podsjeti na zloglasno vrijeme Drugog svjetskog rata. Jedina razlika je što se danas borba vodi na bazičnom, biološkom nivou, umjesto pređašnjeg religioznog, identitetskog. U prvoj polovini XX vijeka, stradalo se zbog toga što se čovjek nije želio odreći svoje religije i ukupnosti svog identiteta. Danas se strada zato što smo radiji da život povjerimo jednima, nego drugima. “Covid pasoši” ili odsustva istih tako postaju nova obilježja kojima se odvajaju poželjni od nepoželjnih. Baš kao što su u doba nacional-socijalizma jevreji bili prinuđeni da nose bedževe sa Davidovom zvijezdom ili žutu traku u svrhu prepoznavanja, slična pravila sada važe za one koji jesu, odnosno, nisu odabrali da se na njima izvrši imunizacija zapadnim vakcinama. Strani državljani vakcinisani nekim od proizvoda iz čuvene četvorke: Pfizer, AstraZeneca, Moderna i Johnson&Johnson, uživaće sva prava na zapadnoj teritoriji, dok će onaj ko se usudio da u svom organizmu ugosti Sputnik V ili Sinopharm morati da snosi posljedice za tu odluku u vidu ekskomunikacije iz evropske zajednice. Ovoj slici treba dodati još jednu analogiju. Baš kao što su gore opisane “trijaže” za vrijeme Drugog svjetskog rata bili pošteđeni naročito zaslužni i sistemu potrebni jevreji, tako će i sada prolaz i bez “Covid pasoša” imati Zapadu naročito potrebni i zaslužni pojedinci iz zemalja “Trećeg svijeta”.


Između vukova i braće

Na kraju, ako bismo mogli da potražimo osnovu ovakvog preokreta svijesti na evropskoj i svjetskoj sceni, čini se da bi je mogli naći u činjenici da se ideja bratstva i zajedništva u Evropi željela izgraditi na recidivima jedne ideje koja ostvarenje tog projekta onemogućava. Naime, zajednica evropskih naroda koji sačinjavaju Evropsku Uniju mnogo više liči na partnerski nego na bratski odnos. Ovaj projekat je pokušao da jednu korporativnu logiku implementira na polju međunarodne politike, što je u krajnjoj liniji moralo da dovede do ovakvog razvoja situacije. Ideal postavljen u “Odi radosti”, pokazalo se, nije moguće ostvariti u društvima čija je podloga prosvetiteljska teorija društvenog ugovora. Ako je čovjek čovjeku poslovni partner, on ima mnogo veći potencijal da mu u kraljnoj liniji postane vuk nego brat. Zato se danas nalazimo na prekretnici koju ne samo evropsko društvo, već cijeli svijet mora da razumije na pravi način kako bi došlo do istinskog preokreta. Hodamo po ivici provalije koja prijeti da nas vrati na neke tamne stranice istorije. Istovremeno, dobijamo istorijsku šansu da konačno pocijepamo sve ugovore i ujedinimo se u bratskom zagrljaju. Jesmo li dovoljno sazreli za to?