Damjanović: Spomenik Savojskoj dio šireg političkog narativa

piše: Aljoša Turović

,,Ovaj spomenik – kao ni bilo koji drugi sličnog tipa – ne tiče se toliko osobe kojoj je nominalno posvećen, koliko simboličkog kapitala kojim današnja elita, projektujući sopstvene vrijednosti na prošlost, pokušava da prikrije nezakonito snalaženje u tranziciji kao stvarnu osnovu svoje društvene moći.“

U jeku pandemije Korona virusa, kojom je kompletno devastirana privreda, priskačemo dobrim starim metodama – spomeničarenjima, zastavama, odbrani i poslednjim danima države. 

Iako je dojučerašnja opozicija preuzela vlast na državnom nivou, njihov pristanak na kohabitaciju umjesto čišćenja po kratkom postupku je doveo da dojučerašnja vlast u ovom prelaznom periodu i dalje ima vlast u većini opština koju će, naravno, iskoristiti za svoju kampanju i afirmaciju od znate već čijeg novca. 

Poslednji krik odbrane države je najava gradonačelnika Glavnog grada, Ivana Vukovića, da se pokreće inicjativa podizanja spomenika italijanskoj kraljici Eleni Savojskoj, kćeri crnogorskog kralja Nikole. 

Kolonizovana svijest u Crnoj Gori uporno želi da se dokaže da je dio neke Evrope, nekog Zapada ističući upravo ,,heroje“ koji su se afirmisali na tom zapadu, koji su dio neke takve civilizacije, iako je Jelena do trona stigla ugovorenim brakom, ostavivši čovjeka kog voli (barem tako kaže guslarska pjesma). 

Tomaš Damjanović, istoričar

Ovaj spomeničarski pandan slavljenju uspjeha Miloša Raonića jer „on je iz Crne Gore“ koji će uspješno povesti u nove podjele je tema našeg razgovora sa Tomašem Damjanovićem, istoričarem i članom Grupe građana Plenum 083.

Spomenik kralju ili kraljici, caru ili carici, knezu ili knjeginji je česta pojava u zemljama u kojima su vladali. Ipak, rijetka je praksa da im se podiže spomenik u zemljama porijekla, osim ako imperativi politike ne diktiraju drugačije. Damjanović ne misli da je, u kontekstu izgradnje spomenika stranim vladarima, porijeklo bilo kada predstavljalo dominantan motiv.

,,Deklarativno, svrha izgradnje spomenika istorijskim ličnostima jeste u iskazivanju poštovanja prema naročitim zaslugama tih pojedinaca za jednu zajednicu. U stvarnosti, javni spomenici se ne prave za mrtve, nego za žive, dakle ne za prošlost, nego za budućnost i, s tim u vezi, takvi gestovi imaju funkciju izgradnje kolektivnog pamćenja, u kontekstu simboličkog učvršćivanja postojećih ili definisanja novih društvenih odnosa“, pojašnjava Damjanović.

,,Riječ je, dakle, o namjeri da se, putem simbola, odnosno izgradnje poveznice između istorijske ličnosti i savremenih tendencija, uvjerenje aktuelne društvene elite učini dominantnim stanovištem u ideološkoj ravni. Iz ovoga slijedi zaključak prema kome spomenik stranom vladaru za motiv može imati pokušaj simboličkog uspostavljanja i učvršćivanja međudržavnih odnosa te isticanja superiornosti ideje koju je jedan vladar baštinio ili, barem, pogrešnog izbora njegovih neprijatelja. Tipičan primjer takvog odnosa jeste spomenik Nikolaju II Romanovu, podignut 2014. godine u Beogradu“, navodi Damjanović.

Kada bi se govorilo o zaslugama Jelene Savojske i nekom značajnijem činu koji je ona učinila konkretno za Crnu Goru, sem što je kćerka Kralja Nikole I, Damjanović ističe da je ona ,,bila kraljica države koja je, kao fašistička diktatura, okupirala područje današnje Crne Gore i bila ključni partner Hitlerovog Trećeg Rajha“. 

Savojska u društvu Hitlera i Musolinija

,,To je, dakle, njena istorijska uloga. No, kao što je već rečeno, ovaj spomenik – kao ni bilo koji drugi sličnog tipa – ne tiče se toliko osobe kojoj je nominalno posvećen, koliko simboličkog kapitala kojim današnja elita, projektujući sopstvene vrijednosti na prošlost, pokušava da prikrije nezakonito snalaženje u tranziciji kao stvarnu osnovu svoje društvene moći“, kazao je Damjanović i dodao da se ,,ne diže se spomenik Jeleni Savojskoj ili njenom istorijskom djelu, nego da ovdašnja politička i ekonomska elita pokušava da, tim spomenikom, reinterpretira povijest, tako što će je učiniti funkcionalnom u kontekstu učvršćenja svog simboličkog kapitala, kao zaloga za buduće društvene odnose u Crnoj Gori.“

Uloga kraljice Jelene Savojske se može tumačiti u najmanju ruku ,,kontroveznom“. Italija čija je Jelena bila kraljica je okupirala djelove Afrike i Jugoslavije, između ostalih i Crnu Goru. U vezi sa italijanskim osvajanjima u Africi, Jelena je pozivala Italijane da doniraju zlato za ratni budžet za okupaciju Etiopije.

Fenomen koji karakteriše istovremeno slavljenje heroja i bitki protiv okupatora, ali i  podizanje spomenika nekome ko je personifikacija okupacije nekom drugom narodu, samo zato što je taj iz Crne Gore, Damjanović tumači na sledeći način:

,,U jednoj zdravorazumskoj ravni, mogli bismo, bez ustezanja, reći da je apsurdno slaviti i partizane i njihove protivnike. Mislim, međutim, da je ispravniji drugi ugao gledanja: onaj koji cilja otkrivanje motiva inicijatora, odnosno način na koji oni vide partizane, okupatore i njihove pomagače. Tu je ključ“, sugeriše Damjanović. 

Začarani simbolički trougao

Kako Damjanović navodi, savremeni crnogorski politički trenutak i narativ koji diktira politička i kulturna elita doveli su do situacije da je ,,moguće istovremeno slaviti partizane, zelenaše i stranog vladara čija je država okupirala našu zemlju“. U tom smislu, on navodi tri istorijske ličnosti koje se danas slave na način što im se dodijelila potpuno druga uloga u odnosu na onu istorijski poznatu. 

,,Da konkretizujemo: kako je moguće da se, u istoj ravni, kao isti red veličina, nalaze Ljubo Čupić, Krsto Zrnov Popović i Jelena Savojska? Na prvi pogled – besmisleno, a ipak, kada malo bolje osmotrimo situaciju, dolazimo do spoznaje da je takva interpretacija sasvim logična tako što se uopšte ne radi o pomenutim istorijskim ličnostima, nego o savremenoj reinterpretaciji njihovih uloga“, jasan je Damjanović. 

,,Iako oni, kao istorijske ličnosti, čine teško spojive elemente, danas su, u redefinisanom kontekstu, kao figure savršeno komplementarni i odgovaraju načinu na koji ovdašnja politička i ekonomska elita vidi sebe (Čupić – apsolutna moć preko uništenja unutrašnjeg neprijatelja), društvo (Popović – označavanje unutrašnjeg neprijatelja) i ulogu u savremenom svijetu (Jelena Savojska – podređenost sili većeg reda i neprijateljstvo prema Srbiji i Rusiji, odnosno, šire gledano, orijentalizam)“, tumačenje je ovog istoričara. 

Simbolička upotrebljivost, a ne istorijska uloga

Simboličke upotrebljivosti i funkcije istorijskih ličnosti danas su umnogome drugačije nego njihove istorijske uloge. Zavisno od današnjeg konteksta i potreba elite, istorijke ličnosti ostaju bez svojih istoričnosti i svode se samo na interpretaciju i namjensku upotrebu.  

,,Uzmimo u obzir činjenicu da posezanje za povijesnim figurama – shodno Orwellovoj misli, prema kojoj onaj koji kontroliše prošlost, kontrolisaće i budućnost – ima funkciju redefinisanja odnosa u vremenu koje slijedi. S tim u vezi, Ljubo Čupić, premda i danas deklarativno slavljen kao partizan, u savremenom kontekstu, kao figura, uopšte nema tu funkciju“, tumači Damjanović.

Po mišljenju ovog istoričara, svrha pozivanja na Čupićevo ime ime je, dakle, ,,u savremenoj upotrebljivosti te figure koja se skriva u pokušaju da se normalizuje ideja o pravu na odstranjenje jedne zajednice iz političkog života, polazeći od uvjerenja u njenu istorijsku krivicu“.

Za tu elitu, dakle, Čupić, kao žrtva rata, ne simbolizuje mučnu borbu partizana, nego poslijeratnu političku svemoć. Zgodan odabir, jer se Čupiću ne može spočitati odgovornost za ono što se zbivalo nakon rata, a oni koji ga uzimaju kao simbol, tako skrivaju svoju stvarnu opsesiju: apsolutnu kontrolu nad svim društvenim tokovima.  

Damjanović objašnjava da možemo znati i zaključiti da našu društvenu elitu, pri posezanju za Čupićem kao simbolom, ne zanima borba za slobodu, nego rečena moć, tako što raščlanjujemo odgovore na pitanja o funkciji sljedeće dvije figure savremenog crnogorskog simboličkog trougla: Krsta Zrnovog Popovića i Jelene Savojske. 

Po Damjanoviću, simbolička upotrebljivost i funkcija figure Krsta Zrnovog Popovića, nametnuta je iz potrebe crnnogorske društvene elite da se označi ,,unutrašni neprijatelj“.

Damjanović smatra da smo dužni obilježiti kao dežurnog krivca i stalnu opasnost sve one, ekonomski posmatrane, koji su odbili da učestvuju u tranzicionoj igri ili je smatraju nezakonitom i one, politički gledano, bivše unioniste i sadašnje vjernike SPC.

,,Odnosno sve one koji, u sferi identiteta, ne prihvataju set vrijednosti koji se, naknadno, učitava u lik i djelo samog Popovića“, objašnjava Damjanović. 

,,Popović, naravno, nije slučajno odabran kao figura, jer je, osim učešća u kolaboraciji (1941-1945), imao istaknutu ulogu i u Božićnoj pobuni (1918-1919). Tako se ostvaruje dvostruki efekat. S jedne strane, sve ono što miriše na srpsko, označava se neprijateljskim ili izdajničkim, pa krilatica „Nikad više 1918!“, zapravo, znači „Ne dolazi u obzir ravnopravan položaj Srba u Crnoj Gori“. 

Na koncu, posljednja faza djelovanja Popovića, rečena kolaboracija u Drugom svjetskom ratu, omogućava spajanje sa trećom i završnom figurom crnogorskog simboličkog trougla: Jelenom Savojskom. 

,,Ona je, kao što je već napomenuto, porijeklom odavde, ali je bila kraljica druge države, i to one koja je okupirala Crnu Goru. Otuda se – isticanjem Jelene Savojske kao simbola – radi o strukturnom prilagođavanju crnogorskog društva savremenom geopolitičkom kontekstu. U globalnom ključu, budući da smo daleka periferija, figura Jelene Savojske ima funkciju normalizovanja neokolonijalne podređenosti velikim silama. Nekad Italija, danas osovina Berlin – Brisel – Vašington“, jasan je Damjanović. 

On dodaje da Jelena Savojska, kao kćerka kralja Nikole I, može biti povezana sa periodom nakon Prvog svjetskog rata, pa je upotrebljivost njene figure, baš kao i u slučaju Popovića, dvojaka.

,,Em opravdava neokolonijalizam, em jasno označava Srbiju neprijateljem. U lokalnom kontekstu, dakle, posezanje za figurom Jelene Savojske predstavlja završnicu rehabilitovanja Petrovdanske skupštine, odnosno pretvaranja ideje o nezavisnoj državi u opsjednutost nezavisnošću od Srbije. Drugim riječima, to je simbolička finalizacija fetišizovanja države, tj. transformacije misli o državi-kao-takvoj u žudnju za entitetom čija je funkcija da bude nečiji negativ, odnosno da-ne-bude-Srbija.“

,,Uostalom, bacite pogled na najčitanije dnevne novine, sa čijih nam naslovnica, svako malo, visoki berlinski, briselski i washingtonski činovnici preporučuju da spriječimo strani upliv u crnogorske teme – strani ovdje znači srpski, ruski ili kineski – i biće nam jasnije kakav je simbolički potencijal figure Jelene Savojske, zaključio je Damjanović.